نگاهى توصيفى به شروح الكافى (شروح منتشر شده از سوى كنگره بين المللى بزرگداشت ثقة الاسلام كلينى)

كتاب الكافى از زمان تدوين و تأليف از حدود يازده قرن پيش تا كنون در كانون توجه همه حديث پژوهان و دانشمندان شيعه بوده است و تبديل به مرجعى شده كه هيچ فقيه و محدثى و هيچ عالم و دانشورى از مراجعه به آن بى ‏نياز نيست.

مؤلف، اين اثر ارجمند را از دانش ‏ها و علوم الهى فراهم آورده و در اصول و فروع مدون ساخته است و كتاب سترگى پديد آورده كه پشتوانه استوار فقه شيعىِ امامى به عنوان ميراث برجاى مانده از امامان اهل البيت عليهم ‏السلام باشد.

با تأليف الكافى با همه وسعت و دقت، مراجعه به اصول چهارصدگانه حديثى از رونق افتاد و خود مصدر اوليه حديث شيعه شد، كه شيخ مفيد آن را با عبارت «اجل كتب الشيعه و اكثرها فائدة» معرفى كرده است.

بيش از بيست شرح و سى حاشيه و هزار و پانصد نسخه خطى و بيست بار چاپ نشانِ اهميت اين ميراث ارزشمند است.

سوگمندانه بيشتر آثارِ مربوط به الكافى يا به صورت دست نوشته باقى مانده و يا به شكل مطلوبى به چاپ نرسيده است. براى جبران اين خسارت علمى، در كنگره بزرگداشت كافى و كلينى گام‏ هايى برداشته شد كه تصحيح و چاپ چهارده عنوان از شروح الكافى در همين راستاست.

بسيارى از فقها، فلاسفه، حكما و ديگر عالمان، به فراخور علاقه و تخصص خود و يا در پاسخ به درخواست و خواهشِ جستجوگرى، الكافى را شرح كرده ‏اند و در اطراف آن بسط سخن داده و يا پرده از ابهام و كج فهمى نسبت به فقراتى از روايات آن برداشته ‏اند.

اين آثار، حاوى دقايق و نكات پرفائده‏ اى در مباحث فقه و كلام و فلسفه برآمده از ظرايف، مشكلات و ابهام‏ هاى احاديثِ الكافى است.

در اين نوشتار به صورت مختصر و گذرا آن دسته از شروح و حواشى كه در كنگره كافى و كلينى تحقيق و منتشر شده است، مرور كرده و از سمت و سوى علمى آنها و روش آنها سخن خواهيم گفت.

1. الشافى فى شرح الكافى

ملا خليل بن غازى قزوينى(م 1089ق)

تحقيق: محمّدحسين درايتى

مؤلف: ملا خليل بن غازى قزوينى (1001 ـ 1089ق)، شاگرد شيخ بهايى ميرداماد و ديگران است. او به اخبارى گرى و آراى منحصر به فرد مشهور است. مدرسه و مزار او در قزوين مورد توجه است.

شرح مفصل و معرفى بر الكافى است كه به دستور خليفه سلطان تدوين شده است. مؤلف در خطبه كتاب مى‏ گويد:

أمرني بشرح الكافى مفخر العلماء ، وأعظم السادات والعظماء ، نور الهدى وبدر الدُّجى ، ملجأ الضعفاء والمساكين ، مرجع الاُمراء في العالمين ، اعتماد الدولة العليّة العالية الحسينيّة الموسويّة الصفويّة ، خليفة سلطان الحسيني، الملقّب بسلطان العلماء أدام اللّه‏ تعالى إقباله وإفضاله .

او در مورد سبب تأليف و زمان و مكان آن گفته است: «واحتياج الكافي إلى الشرح الشافي حرّک العزم منّي، فشرعت في شرحه في حرم اللّه‏ تعالى في جوار الكعبة البيت الحرام ـ زاده تعظيما ـ في سنة سبع و خمسين وألف هجرية».

نسخه‏ هاى شافى مثل ديگر آثار ملا خليل داراى اختلاف زيادى است كه ناشى از بازنگرى و تجديد نظرهاى متعدد مؤلف است. چاپ شافى بر اساس تحرير دوم كتاب انجام گرفته است. تاكنون دو جلد از اين كتاب به چاپ رسيده است.

حدود: از آغاز اصول الكافى تا پايان كتاب الجنائز از فروع.

رويكرد: مؤلف در اين شرح ضمن بررسى مفردات و عبارت احاديث به مباحث سندى نيز پرداخته و بيشتر به مذاق اخباريان به شرح و بسط احاديث با استفاده از لغت و ادبيات و آيات و روايات ديگر پرداخته است و گاه و بى گاه به فلاسفه و عرفا انتقاد مى ‏نمايد. بسيارى از آراى منفرد و اختصاصى ملا خليل در اين كتاب به ‏خصوص در شرح كتاب التوحيد قابل دست‏رسى است.

نسخه‏ هاى خطى: حدود پنجاه نسخه از جلدهاى مختلف كتاب در كتابخانه‏ هاى مختلف ايران شناخته شده كه در فهرستگان نسخه‏ هاى خطى حديث و علوم حديث مسطور است^(1).

2. صافى ]در شرح كافی [

ملا خليل قزوينى(م 1086ق)

تحقيق: محمّدحسين درايتى و حميد احمدى جلفايى

شرح فارسى مفصّلى در دوازده جلد (34 جزء) است، كه پس از نوشتن مقدارى از شرح عربى موسوم به الشافى، طى بيست سال بدان پرداخته و كتاب را به شاه عباس دوم صفوى تقديم كرده است . شارح، متن روايت‏ ها را به عربى به عنوان اصل آورده و سپس به فارسى شرح مى‏ نمايد و در ضمن شرح به خصوصيات لغوى الفاظ و ضبط و اعراب آنها نيز مى ‏پردازد . تأليف اين شرح در سال 1064ق، در محله ديلمه قزوين شروع شده و در سال 1084 ق، به پايان رسيده است .

آقا بزرگ تهرانى نيز در سه جا از الذريعة، از اين شرح به نام صافى نام برده و به توضيح درباره آن پرداخته است^(2). و همچنين در ساير كتاب‏ هاى تراجم و فهارس نيز به همين عنوان، نام برده شده است؛⁽³⁾ و در چاپ حجرى اين كتاب هم ـ كه در لكهنو سال 1323ق ، منتشر شده ـ به همين عنوان، نامگذارى شده است، هر چند كه در برخى از نسخه ‏هاى اين شرح، با عنوان صافى گنجينه شاهى يا مطلق گنجينه شاهى از آن نام برده‏اند.

خود مؤلّف در ابتداى شرح كتاب الوصايا از قسم فروع، تصريح نموده كه نام اين شرح را صافى شرح كافى نهاده و هرگونه ترديد را در اين خصوص، زايل نموده است^(4).

مؤلف: مختصرى از شرح حال مؤلف در الشافى گذشت.

رويكرد: مشى قزوينى در صافى و شافى بيشتر عنايت به اخبار و روايات و بهره‏گيرى از مباحث ادبى و لغوى است و در شرح فارسى خود نسبت به شافى در سطح ساده ‏ترى صحبت كرده و به دشوارى ‏هاى كلمات كمتر توجه كرده است.

در برخى از نوشته‏ هاى عالمان قديم و جديد، نظريّات و عقايد شاذّ به ملا خليل نسبت داده شده است.

گفته شده است كه: او بخش روضه را جزء الكافى نمى ‏دانست و معتقد بوده كه آن را ابن ادريس تأليف نموده است. افندى مى ‏گويد: برخى از عالمان ديگر نيز در اين نظر او را تأييد كرده ‏اند و برخى نيز اين نظريّه را به شهيد ثانى نسبت داده ‏اند، ولى ثابت نشده است^(5).

ملا خليل در شرح كافى، روضه را نيز شرح كرده و در مقدّمه هيچ اشاره ‏اى به اين‏كه روضه از كلينى نيست، نكرده است، لذا انتساب اين قول به ملا خليل، چندان قطعى نيست.

از ديگر آراى متفرد ملا خليل و آنچه به او نسبت داده شده است، مى ‏توان به امكان تخلف معلول از علت تامه، امكان ترجيح بلا مرجح، ثبوت معدومات، ردّ تجرد نفس ناطقه و مراتب چهارگانه آن، ردّ قديم زمانى بودن عالم، عدم انتاج شكل اوّل قياس، انكار كرويت زمين و وجوب عمل به علم (نه‏ گمان) در مسائل فرعى فقهى در زمان غيبت و... اشاره كرد. وى به تمام موارد فوق در جاى جاى صافى و شافى تصريح نموده است.

حدود: اين شرح از آغاز اصول كافى تا پايان روضه است، ولى آنچه در كنگره به چاپ رسيده، فعلاً دو جلد از آن است.

نسخه‏هاى خطى: 329  نسخه از جلدهاى مختلف كتاب در فهرست‏نامه ‏هاى نسخ خطى فهرست شده است^(6).

3. الكشف الوافى

محمّد هادى بن محمّد معين الدين شريف، آصف شيرازى (م 1041 ق)

تحقيق: على فاضلى

شرح و حواشى محققانه فلسفى بر كتاب العقل و الجهل و اثبات واجب الوجود و التوحيد اصول الكافى از آصف شيرازى است.

مؤلف: آصف شيرازى در خطه فارس به فضل و ادب و ذكاوت مشهور بوده است. سيد على خان مدنى در سلافه و شيخ حر عاملى در امل الآمل او را ستوده ‏اند. او مدتى وزارت فارس را نيز عهده ‏دار بوده است. از تأليفاتش حاشية على الاشارات، حاشية على تفسير البيضاوى، حاشية على الشفاء، مرآة الحقائق و نقد الحواشى است.

رويكرد: مؤلف بيشتر در مباحث عقلى و فلسفى دست داشته و شرح خود را نيز با همين سليقه نوشته است. او در باب حدودث عالم و اثبات محدث و «باب اطلاق القول بانه شى‏ءٌ» اطاله سخن داده و از محقق روانى و ديگران نقل قول‏ هايى آورده است.

در سراسر كتاب نيز به شرح ميرزا رفيعا نائينى عنايت ويژه دارد.

حدود: از آغاز خطبه كتاب تا پايان كتاب العشره كه پايان اصول الكافى است و در دو جلد تحقيق و چاپ شده است.

نسخه خطی: مجلس ، شماره 5803، قرن 12، 203 برگ^(7).

4. الذريعة الى حافظ الشريعة

رفيع الدين محمّد بن مؤمن، گيلانى (ملا رفيعا) (قرن 11ق)

تحقيق: محمّدحسين درايتى

مؤلف: او از فضلاى قرن يازدهم در اصفهان بوده و ظاهرا از شيخ بهايى استفاده كرده است. او اشاراتى در مخالفت با اخباريان دارد^(8).

شيخ آقا بزرگ تهرانى در نسخه ‏اى كه مشاهده نموده، فقط مقدارى از حواشى محشى به خط وى از آغاز الكافى تا پايان كتاب المعيشة بوده است . در نسخه ‏هايى كه محقق مذكور موفق به ديدن آنها نشده، بقيه حواشى مؤلف موجود است . اين حواشى تا پايان اصول الكافى است و مؤلف حواشى خود را بر كتاب فروع و روضه در حامش نسخه‏اى از الكافى نوشته كه تصوير آن نيز در مركز تحقيقات دارالحديث موجود و در دست تحقيق است^(9).

رويكرد: بيشتر اقبال مؤلف به مباحث عقلى و كلامى است. مؤلف در مقدمه كتاب خود، چند وجه اهميت كتاب را اين گونه بر مى‏شمارد:

1. تصحيح متون اخبار با رجوع به كتب قدما؛

2. رفع اجمال و اشكالات بسيارى از اخبار با استفاده از احاديث ديگر (شرح الحديث بالحديث)؛

3. مشتمل بودن بر چكيده فوايد شارحان ديگر و آنچه در كتب متفرقه علماى بزرگ در تأييد حديث يا رد آن آمده است؛

4. بيان واژه‏هاى مشكل با استفاده از كتب مصادر لغت؛

5. اشتمال اين شرح بر معانى دقيق و لطيف با استفاده از اصول عقلى و كلامى .

مؤلف از اشتغال طلاب به مباحث فروعات و معطل ماندن مباحث كلامى و اعتقادى شكوه مى‏ كند و البته به شدت به عرفان و فلسفه تاخته است.

اين شرح مشتمل بر بسيارى از اشعار عربى و فارسى مؤلف و ديگر شعراست كه به مناسبت مطالب، آنها را متذكر شده است .

حدود: از آغاز خطبه كتاب تا پايان كتاب العشره كه پايان اصول الكافى است در دو جلد تحقيق و چاپ شده است.

نسخه‏هاى خطی: مركز احياء ميراث اسلامى، شماره 1580، از آغاز الكافى تا پايان كتاب المعيشة با حاشيه مؤلف، ق 11 ؛ مركز احياء ميراث اسلامى، شماره 204، اصول الكافى، ق 11 ؛ مركز احياء ميراث اسلامى، شماره 4032 .

5. شرح فروع الكافى

محمّد هادى بن محمّد صالح مازندرانى(م 1120ق)

تحقيق: محمّدجواد محمودى و محمّدحسين درايتى و على حميداوى

شرحى بر الكافى است كه ملا هادى در تكميل شرح پدرش بر الكافى نگاشته و ظاهرا در بين سال‏ هاى 1090 تا 1106 ق، تأليف شده و به گفته علامه تهرانى تنها شرح بر فروع الكافى است و شامل شرح كتاب الزكاة، الحج و الصوم^(10).

مؤلف: نام او محمّدهادى بن صالح مازندرانى است و به «آقاهادى» و «هادى مترجم» نيز شهرت دارد . شهرت او به» مترجم» نيز به اين جهت بوده است كه وى اهتمام ويژه ‏اى به ترجمه متون عربى به زبان فارسى داشته و به ترجمه قرآن، صحيفه سجاديه و نيز تعدادى ديگر از كتب پرداخته است .

احمد بن محمّد على بهبهانى سبط علامه وحيد بهبهانى درباره او چنين مى‏ نويسد :

فاضل عزيز ، ومقدس بى‏ بديل و نظير ، جناب مستطاب ، مستغنى الالقاب ، فقيه الزمان آقا محمّدهادى را تصانيف بسيار و فضايل بى ‏شمار است و علاوه ، بسيار خوش مزاج و لطيفه ‏گو و ظريف بوده ‏اند^(11).

و همچنين صاحب اعيان الشيعة او را چنين مى ‏ستايد :

الآقا هادي بن المولى محمّد صالح المازندراني ، عالم ، فاضل ، جليل ، كان ظريفا حسن الجواب ، اُمّه آمنه بيگم بنت محمّد تقي المجلسي ، كانت عالمة فاضلة ^(12).

به جز شرح فروع كافي ، آثار و مكتوبات ديگرى از مؤلف ذكر شده كه به اختصار از آنها ياد مى‏ شود:

ترجمه قرآن كريم ، ترجمه صحيفة سجّاديّة ، ترجمه معالم الدين ، ترجمة الكافية، أنوار البلاغة في علم المعاني و البيان، حاشيه أنوار التنزيل بيضاوى ، الحدود والديات ، رسالة في الأذان ، رسالة في تعيين غرّة رمضان فيما إذا غمّت شهور السنة كلّها، رسالة في تفسير بعض الآيات والأحاديث ، الرسالة الرضاعية ، رساله در ارث ، شرح دعاى صباح ، شرح الشافية ، شرحِ شرح شمسية . شرح تلخيص المفتاح، شرح النظّام، شرح قواعد الأحكام ، منتخب مغني اللبيب و الموائد في علم الكلام^(13).

حدود: آنچه از اين شرح تاكنون به دست آمده، تنها شرح كتاب الطهارة ، كتاب الحيض ، كتاب الجنائز ، كتاب الصلاة ، كتاب الزكاة ، كتاب الصيام و كتاب الحج الكافى است كه البته شرح كتاب الصلاة هم ناقص و ناتمام است .

رويكرد: روش مؤلف در شرح فروع الكافى كاملاً متمايز با شرح كتاب حديثى و هم چنين متمايز با شرح پدرش بر اصول و روضة الكافى است، بلكه بيشتر مشابه روش فقها در مباحث فقهى است . وى نخست، بعد از ذكر ابواب الكافى به بحث مبسوط فقهى درباره موضوع مطرح شده پرداخته و بعد از نقل اقوال فقها و بررسى كامل آن و ذكر ادله هر كدام و بيان نظر خودش ، برخى از فقرات روايات الكافى را كه نياز به شرح و بررسى داشته ، ذكر كرده و با استمداد از برخى از كتب لغت، مانند صحاح، نهاية، قاموس و مغرب به شرح آن فقره مى‏ پردازد و در اندكى از موارد به بررسى مباحث رجالى مربوط به اسناد الكافى نيز پرداخته است .

نسخه ‏هاى خطی: هفت نسخه خطى از اين شرح شناخته شده است ؛ دانشگاه تهران ، شماره 5230، كتاب الحج ، 1106ق، 124 برگ ؛ دانشگاه تهران ، شماره 1840، كتاب الطهارة، 1114 ق، 200 برگ ؛ مسجد گوهرشاد، شماره 942، 1131 ق، 291 برگ ؛ فاضل خوانسارى ، شماره 165، زكات و صوم و حج، 1134ق، 264 برگ ؛ ملک ، شماره 1352، كتاب الطهارة تا نيمه صلاة مسافر، ق 12، 245 برگ .

6. مَنهَجُ اليقين(شرح اندرزنامه امام صادق عليه ‏السلام به اصحاب خويش)

علاء الدين محمّد على بن شاه ابو تراب گُلستانه (م 1110 ق)

تحقيق: سيد مجتبى صحفى و على صدرايى خويى

مؤلف: او از سادات گلستانه اصفهان است و نسبش به امام مجتبى عليه ‏السلام مى ‏رسد. تمام عمر خود را در عبادت به سر برد و داراى اخلاق و خصال نيكو بود و صدارت و رياست را به جهت زهد قبول نكرد. از آثارش مى‏ توان به حدائق الحقائق في شرح كلمات كلام اللّه‏ الناطق و بهجة الحدائق اشاره كرد.

اين اثر ، ترجمه و شرح مفصّلى بر نامه امام صادق عليه ‏السلام به شيعيان است ^(14). گلستانه ، در اين اثر ، بر آن بوده كه مضامين نامه امام عليه ‏السلام را براى فهم عموم مردم و استفاده مسلمانان ، شرح و توضيح دهد . به همين منظور ، او اين نامه را به صورت قطعه قطعه آورده و پس از هر قطعه ، ابتدا ترجمه فارسى و روان آن را آورده است و سپس ، مضامين را به طور كامل ، شرح و توضيح داده ، كه گاهى شرح و توضيح وى از هر قسمت ، از ده صفحه هم تجاوز مى ‏كند . او بيشتر به آيات و روايات ، استشهاد مى ‏كند و توضيحات خود وى ، نسبت به رواياتى كه ذكر نموده ، حجم اندكى از كتاب را در بر مى ‏گيرد .

بيشتر منابع و مصادر وى در اين شرح ، كتب اربعه شيعه ، بويژه الكافى و نيز نهج البلاغة ، آثار ابن طاووس و كتاب ‏هاى روايى مشهور ديگر شيعه و گاه اهل سنّت است .

نثرِ شرح گلستانه ، روان است و با وجود گذشت حدود سيصد و پنجاه سال از زمان تأليف آن ، براى فارسى ‏زبانان امروز نيز قابل درک و فهم است .

گلستانه ، تأليف اين شرح را در بيست و پنجم شوال 1081ق ، به پايان رسانده و تا كنون ، بنا به گزارش خان‏ بابا مشار ، دو بار در هند به چاپ رسيده است ^(15). بار اوّل در سال 1302 ق ، به سفارش ميرزا محمّد ملک الكتاب شيرازى و به اهتمام شاكر تهرانى در هندوستان و در شهر بمبئى در 266 صفحه ، و بار دوم ، يک سال بعد ، يعنى در سال 1303 ق ، در همان شهر در 268 صفحه .

رويكرد: ادبيات گلستانه در اين شرح ، به صورت وعظ و خطابه و براى استفاده عموم مردم است . به همين منظور ، او در شرحش از آوردن متن اصلى روايات ، خوددارى نموده است و اغلب به ترجمه ، بسنده نموده است . او سند رواياتى را كه نقل نموده ، حذف كرده و در اغلب موارد ، به ذكر نام راوى اوّل ، اكتفا نموده است ؛ ولى معمولاً مصادرى را كه روايت را از آنها گرفته ، ياد كرده و در موارد متعدّدى هم به ذكر نام مؤلّف مصدر ، اكتفا كرده است .

او همچنين در ضمن اين شرح ، به بيان واجبات و محرّمات دينى پرداخته و آداب و شرعيات را نيز متذكّر شده است . در جاىْ جاىِ شرح ، در فضائل اهل بيت عليهم‏ السلام و حقّانيت طريق آنها ، مطالبى به چشم مى ‏خورد . او در اين موضوع ، به منابع اهل سنّت نيز استشهاد مى‏ كند . همچنين اعترافاتى را كه دانمشندان اهل سنّت در آثارشان در باره حقّانيت اهل بيت عليهم‏ السلام آوردند ، ذكر مى ‏كند .

او مانند عالمان معاصر خود در اصفهان ، از استناد به كلام فلاسفه و گفتار عارفان و استدلال‏ هاى فلسفى ، و همچنين آوردن شعر ، خوددارى نموده است و در شرحش در اين زمينه‏ ها ، مطلبى به چشم نمى‏ خورد .

حدود: اين كتاب فقط شرح يک حديث از الكافى است. (ج 1، ص 91، ح 1).

نسخه‏هاى خطی: 1 نسخه متعلّق به كتاب‏خانه مسجد اعظم قم ، به شماره 11 ^(16). اين نسخه ، كهن‏ ترين و به عبارتى صحيح‏ترين نسخه كتاب بوده كه محمّدسلمان بن عبد الباقى گلپايگانى به خطّ نستعليق زيبايى آن را تحرير كرده و در غره ذى قعده سال 1083ق ، به پايان رسانده است .

2. نسخه متعلّق به كتاب‏خانه آية اللّه‏ گلپايگانى ، به شماره 69/7/1169 . اين نسخه ، فاقد نام كاتب و تاريخ است ؛ ولى با نسخه اصل ، مقابله و تصحيح گرديده و در آخر نسخه ، علامت بلاغ با عبارت «قوبل بأصله من أوّله إلى آخره» ديده مى‏ شود .

7. الحاشية على اصول الكافى

على بن زين الدين بن محمّد بن حسن عاملى (شيخ على صغير) (قرن 11ق)

تحقيق: محمّدحسين درايتى

مؤلف: نويسنده، برادرزاده شيخ على كبير و از بيت علم و فضيلت است از اساتيد و شرح حال او اطلاع چندانى در دست نيست بعضى از آثار وى حاشيه بر تهميد القوائد، شرح صحيفه سجاديه و حاشيه بر كتاب التوحيد الكافى است ظاهرا تا 1102 زنده بوده است.

اين حاشيه با عناوين «قوله ـ قوله» و داراى تاريخ تأليف 1085 ق، است^(17). اين حاشيه در ادامه الدرّ المنظوم چاپ شده است.

حدود: از كتاب التوحيد (ح 1، ص 78، باب العالم واثبات المحدث، ح 3) تا باب الهداية أنها من اللّه‏ عزوجل (ج1، ص 165، ح 1).

رويكرد: بيشتر رويكرد اين حاشيه ادبى، لغوى و عنايت به مباحث فقه الحديثى است.

نسخه‌های‌خطی: خوانسارى، شماره 1/936 ، به خط مؤلف،⁽¹⁸⁾ آستان قدس، ش 10854، دانشگاه تهران، ش 42.

8. الحاشية على اصول الكافى (تعليقة على الكافى)

رفيع الدين محمّد بن حيدر، حسينى نايينى (ميرزا رفيعا) 998 )ـ 1082 ق)

گردآورى : محمّد فصيح بن اولياء قزوينى (م 1091 ق)

تحقيق: محمّد حسين درايتى

حواشى ميرزا رفيعا بر الكافى به درخواست شاگردانش صورت گرفته است و به وسيله امير معصوم بن محمّد فصيح بن امير أوليا حسينى تبريزى قزوينى (م 1091ق) جمع آورى و تدوين شده است^(19).

مؤلف: ميرزا رفيع الدين محمّد بن حيدر حسينى طباطبايى نايينى اصفهانى، معروف به ميرزا رفيعا از بزرگ‏ترين دانشمندان عصر صفوى و از برجسته‏ ترين شاگردان شيخ بهايى، ملا عبد اللّه‏ شوشترى و ميرابوالقاسم فندرسكى است. جمعى از بزرگان حوزه اصفهان از محفل درس او استفاده كرده ‏اند كه از ايشان‏ اند علامه مجلسى، شيخ حر عاملى، محقق خوانسارى، ملا رفيعا گيلانى، و امير محمّد صالح خاتوان آبادى.

او ظاهرا در 1082 ق، در اصفهان درگذشت و در تخت فولاد مدفون شد^(20).

رويكرد: حاشيه ‏اى دقيق بر اصول الكافى تا كتاب الحجة است كه فرازهايى از روايات را با ذكر «قوله» توضيح داده است . اين كتاب از مصادر علامه مجلسى در مرآة العقول بوده و ايشان با عبارت‏ هاى «قال بعض الفضلاء»، «قيل» عبارت‏ هاى ميرزا رفيعا را نقل كرده است . و در آن، نكات ادبى و شرح غريب لغات احاديث و ترجمه بعضى از كلمات به فارسى درج گرديده است . مؤلف از سند احاديث غافل نبوده، بلكه عنايت اجمالى به اسناد داشته و به برخى از روات مجهول يا مشترک و تصحيفات و . . . اشاره داشته است . محشى عنايت خاص و دقت فراوانى در ذكر احاديث داشته و در نقل آنچه كلينى آورده، به يک نسخه اكتفا نكرده و ديگر نسخه ‏ها را از نظر گذرانده است .

تحقيق كتاب بر اساس پنج نسخه انجام شده و آيات و روايات تخريج شده است . در حاشيه نسخه مطالبى از مؤلف ديگرى بوده كه در پاورقى آمده است .

متن الكافى براى سهولت در خواندن، در بالاى صفحات درج گرديده و فهارس آيات، احاديث، اعلام، كتاب‏ها، اختلاف نسخ و مطالب بدان افزوده شده است .

اين شرح را از جهاتى داراى اهميت است:

يک . علامه مجلسى همه يا بيشتر اين شرح را در مرآة العقول آورده و بيشتر با عبارت «قال بعض الفضلاء» يا «قيل» متذكر مى ‏شود. اين مطلب با مقابله حاشيه ميرزا رفيعا با مرآة العقول قابل دسترسى است.

دو. از آنجا كه مؤلف داراى ذوق درک و نظر كلامى و فلسفى بوده است، شرح او مشحون از دقايق علمى و كلامىِ مبتنى بر آراى شيعى است. اين معانى در كتاب التوحيد جلوه بيشترى يافته است.

سه. مؤلف عنايت اجمالى به ذكر سند و بحث از آن داشته است.

چهار. مؤلف به خانواده حديث عنايتى داشته و احاديثى را با حديث ديگر شرح كرده است.

پنج. شرح، علاوه بر اين‏كه داراى ظرايف و فوايد ادبى و لغوى زيادى است و ضبط كلمات و اعراب جملات را بحث مى ‏كند، عنايت زيادى به شرح غريب الحديث كرده و گاهى آنها را به فارسى نيز ترجمه مى ‏كند.

شش. مؤلف احاديث را از نسخه ‏هاى مختلف الكافى نقل كرده و در مواضعى به اختلاف نسخه نيز اشاره دارد.

حدود: از آغاز تا باب «إن المتوسمين الذى ذكرهم اللّه‏ تعالى في كتابه هم الأئمّة عليهم ‏السلام والسبيل فيها مقيم (ج 1، ص 218، ح 3).

نسخه ‏هاى خطى: مرعشى، شماره 6342 ، به خط ملا خليل قزوينى ؛ گلپايگانى، شماره 1553، 1081 ق ؛ مرعشى، شماره 3748، قرن 11 ؛ مركز احياء تراث اسلامى، شماره 2732، قرن 11 ^(21).

9. البضاعة المزجاة

محمّد حسين قارياغدى (م بعد از 1098 ق)

تحقيق: حميد احمدى جلفايى

مؤلف: ملا محمّد حسين بن قارياغدى (زنده در 1089ق) عالمى متبحر به حديث و رجال در عصر خود بوده است. از شرح حالش اطلاع زيادى در دست نيست^(22).

اين كتاب، مشتمل بر شرح مبسوطى بر كتاب روضة الكافى محمّد بن يعقوب كلينى است كه احاديث را با عنوان «متن» و توضيحات خود درباره سند و متن را به عنوان «شرح» آورده است .

مؤلف در آغاز، فهرست موضوعى مطالب روضة الكافى را در سى باب ذكر نموده است . تأليف جلد اول شرح در 14 محرم 1098 ق، به پايان رسيده است .

محقق تهرانى⁽²³⁾گفته است كه اين شرح، مشتمل بر مباحثى در فوايد رجالى است . ايشان⁽²⁴⁾ اين كتاب را با عنوان شرح روضة الكافى و نيز با عنوان رجال الشيخ محمّد حسين بن قارياغدى⁽²⁵⁾ فهرست نموده است .

حدود: اين شرح از معدود شروح روضة الكافى است كه همه اين كتاب را در برمى‏ گيرد. دو جلد از بضاعة المزجاة ـ كه تا حدود حديث 211 روضة الكافى است ـ ضمن آثار كنگره چاپ شده و دو جلد باقى مانده به زودى چاپ مى ‏شود.

اين شرح در سى باب تدوين شده است و از باب خطب و بعد رسائل و نصايح شروع مى ‏شود و به باب سى ‏ام ـ كه «باب في وصف الجنة والنار» است ـ ختم مى‏شود.

رويكرد: مؤلف، ابتدا متن كامل حديث را مى ‏آورد و در شرح كلمات را مى‏ كاود و موارد محتمل را نيز بيان مى ‏كند. او از ملا صالح مازندرانى، علامه مجلسى، فيض كاشانى و محقق استرآبادى گاهى با ذكر نام و گاهى بدون ذكر نام مطالبى نقل مى ‏كند. اين شرح را مى‏توان ادبى و روايى دانست.

نسخه ‏هاى خطی: كتابخانه سيد محمّد على قاضى طباطبايى، 1100ق، مرعشى، شماره76920، جلد اول، تصحيح شده و حواشى دارد، 255 برگ^(26).

10. الدر المنظوم من كلام المعصوم

على بن محمّد بن حسن بن زين الدين عاملى (شيخ على كبير) (م 1103 يا 1104 ق)

تحقيق: محمّد حسين درايتى

مؤلف: شيخ على بن محمّد بن حسن، نواده صاحب معالم و شهيد ثانى معروف به شيخ على كبير از خاندان علم و فضيلت و سلاله تقوى و فقاهت و از مشاهير علماى سده يازدهم هجرى است.

او داراى آثارى چون الدر المنثور، الزهرات الزويّة و حواشى بسيار بر بسيارى از كتاب‏هاى حديثى و فقهى است. وى در 1103 يا 1104 ق، در اصفهان درگذشت و در مدرسه ميرزا جعفر مشهد رضوى عليه ‏السلام دفن گرديد^(27).

شرح كتاب اصول الكافى به صورت «قوله ـ قوله» است كه شرح خطبه و كتاب العقل و كتاب العلم آن به اتمام رسيده است . نويسنده در سال 1061 ق، از نگارش آن فراغت يافته است . با اين كه در پايان جلد اول به جلد دوم در حاشيه كتاب التوحيد حواله مى ‏دهد، ليكن ظاهرا نوشته نشده است .

حدود: از آغاز اصول الكافى تا آخر كتاب فضل العلم (ص 71، ح 12).

رويكرد: بيشتر مطالب مؤلف درباره روايات و احاديثى كه مورد شرح قرار گرفته است، مباحث ادبى و لغوى است و نكات ادبى دقيق و احتمالات مختلف در مورد احاديث را مورد توجه قرار داده است. در اين ميان، از آيات و روايات ديگر نيز بهره گرفته است.

او همچنين متعرض مباحث رجالى و سندى نشده و به كتاب‏هاى رجالى ارجاع داده است.

نسخه‏هاى خطی: دانشگاه تهران (مشكوة)، شماره 946؛ مرعشى، شماره 1647، 118 برگ؛ مرعشى، شماره 354، 1095 ق، 111 برگ ؛ مسجد اعظم، شماره 564، 1061 ق، 140 برگ^(28).

11. حاشية اصول الكافى

محمّد امين استرآبادى اخبارى(م1033ق)

گردآورى: ملا خليل قزوينى (م 1089ق)

تحقيق: على فاضلى

مؤلف: ملا امين استرآبادى ) م 1033ق) از علماى سده يازدهم و مؤسس اخبارى‏ گرى است. او از سيد محمّد عاملى ـ صاحب مدارک ـ و شيخ حسن صاحب معالم و شيخ محمّد پسر او و همچنين ميرزا محمّد اخبارى استفاده كرده است.

مهم‏ترين اثر او الفوائد المدنية است.

حدود: از آغاز خطبه الكافى تا باب الدعابه (ج 1، ص 664، ح 7).

رويكرد: عمده مطالب استرآبادى در اين حاشيه لغوى و ادبى است و تطويل و تفصيلى ندارد.

حواشى مختصر و ناتمامى بر اصول الكافى است كه استرآبادى بر هامش نسخه الكافى نوشته و شخصى، گويا از شاگردان وى، در سال 1057ق، در مكه، آن را تدوين كرده است. از آن به شرح الكافى نيز تعبير شده است.

گردآورنده در ابتداى كتاب آورده است:

أمّا بعد فهذه حواشٍ على الكافي لأبي جعفر محمّد بن يعقوب الكلينيّ الرازيّ قد كتبها المحقّق المدقّق مولانا محمّد أمين الإسترآباديّ في هامش كتابه قد جمعتها من خطّه ـ رحمه اللّه‏ تعالى ـ في مكّة المعظّمة زادها اللّه‏ تعالى تشريفا وتعظيما ، في سنة سبع وخمسين وألف هجرية . ثمّ ذكر رموزا استعملها في هذه الحواشي .

نسخه ‏هاى خطی: مرعشى، شماره 6665 ، 1063ق، 44 برگ؛ مرعشى، شماره 4549، قرن 11، 34 برگ؛ مجلس )مجموعه طباطبايى)، شماره 705، 1108ق، 51 برگ؛ سپهسالار، شماره 8200 ، قرن 11^(29).

از اين حاشيه يا شرح مورد توجه و عنايت ملا خليل (م 1089ق)، در آثارش، علامه مجلسى (م 1110ق) در مرآة العقول و بحار الأنوار، ملا محمّد صالح مازندرانى(م 1086ق) در شرح الكافى، آصف شيرازى (م 1081ق) در الكشف الوافى، ميرزا رفيعا نائينى (م 1082ق) در حاشية اصول الكافى و ديگران بوده است.

12. الهدايا لشيعة ائمة الهدى (شرح الكافى)

محمّد مجذوب تبريزى (م بعد از 1084ق)

تحقيق: محمّدحسين درايتى و غلامحسين قيصريه ‏ها

مؤلف: از شعرا و فضلاى قرن يازدهم هجرى بوده و از محضر ملا خليل قزوينى و ميرزا محمّد استرآبادى و امير سيد حسن قائنى استفاده كرده است. از آثار او مى‏توان به ديوان اشعار، روضة الأذكار، رياض الزاهدين، كتاب المزار، مناسک الحج و حاشية تفسير فخر الرازى اشاره نمود^(30).

شرح مفصّلى است بر الكافى، با عنوان‏ هاى «هدية»، شامل دوازده مقدمه و سى جزو و خاتمه. شارح در مقدمات دوازده‏گانه مباحثى از علوم حديث، بويژه علم رجال را مطرح كرده و در مقدمه دوازدهم خطبه الكافى را شرح نموده است. مباحث مقدمه ‏ها از اين قرار است: 1. از «عدّة من أصحابنا» در الكافى، 2. اصطلاح جديد بعض المعاصرين در اسامى رجال، 3. معنى قولهم: قد أجمعت العصابة على تصحيح ما يصحّ عنه 4. المعروفون بالالقاب والكنى، 5. من الذين ضبطت روايتهم بالعدد... ، 6 . الصحيح عند القدماء والمتأخّرين، 7. معنى الوجوب والسنّة والأمر بالشى‏ء والكراهة والنهي عن الشيء في كلام المعصومين عليهم‏السلام ، 8 . أسماء وألقاب وكنى المعصومين عليهم‏السلام ، 9 . امام زمان(عج)، 10. ذمّ القدرية، مؤلف در اين مقدمه، قدريه در روايات را بر صوفيه تطبيق مى‏دهد! ، 11. في فهرس أجزاء الهدايا، 12. في بيان خطبة الكافي، شامل دوازده «هديه».

و در مقدمه از شاه سليمان صفوى (1077 ـ 1105) به تجليل ياد مى ‏كند.

نام كتاب در الذريعة «الهدايا» و «الهدايا و سرّ من رأى» ثبت شده. وى در سال‏ هاى 1083 و 1084ق ، برخى از اجزاى كتاب را به پايان رسانده است.

بناى شارح بر آن بوده كه ابتدا متن حديث را ذكر كند و سپس تحت عنوان «هدية» آن را شرح كند و پس از آن، به حديث ديگر بپردازد. به‏ تازگى دو مجلد رحلى از آن نزد سيد محمّد على روضاتى يافت شد كه به ‏خط مؤلف است. بخشى از حواشى مؤلف در حاشيه اصول الكافى، چاپ سنگى، تبريز، 1311ق، به چاپ رسيده است.

حدود: مؤلف، چنان‏كه در مقدمه آورده است، همه سى جزء كتاب الكافى را شرح كرده است، ولى آنچه از نسخه ‏هاى خطى اين شرح تاكنون شناسايى شده است شرح كتاب العقل وفضل العلم و كتاب التوحيد و كتاب الحجه است.

در كنگره كلينى دو جلد از اين شرح ـ كه شامل كتاب العقل و فضل العلم و همچنين كتاب التوحيد است ـ به چاپ رسيده است و كتاب الحجة آن در دو جلد ديگر به چاپ خواهيد رسيد.

رويكرد: مؤلف معتقد است كه الكافى به امر شفاهى حضرت ولى عصر عليه ‏السلام تأليف شده است. او بيشتر به سبک اخباريان عمل كرده و در جاى جاى كتاب اهتمام خاصى در رد بر عقايد صوفيه و عرفا دارد و حتى مى‏ گويد خطبه الكافى در رد بر صوفيه، فلاسفه و اشاعره است.

او از شرح ملا صدرا و آثار ميرداماد و فيض كاشانى استفاده كرده است و نقل قول‏ هاى فراوانى نيز از شرح ميرزا رفيعا نايينى نموده است. اين در حالى است كه مزاق او در مخالفت با فلاسفه و عرفا با روش ميرزا رفيعا سازگار نيست. البته استفاده مؤلف از شرح نائينى بيشتر در مسائل لفظى و ادبى است. بيشترين استفاده و تأثير تبريزى از شرح ملا خليل بر الكافى است و به وفور از او نقل مى ‏كند و به اصوليان مى ‏تازد و همچنين از ملا امين استرآبادى نيز مطالبى در تأييد مذهب اخبارى آورده است.

نسخه ‏هاى خطی: دانشگاه تهران، شماره 3634، 1083ق، 190برگ (جزء سوم)؛ مسجد شيخ بابا مراغه، شماره 7، قرن 11، 9 برگ (جزء چهارم)؛ تهرانى كربلا، (جلد پنجم)؛ روضاتى اصفهان، عصر مؤلف (جزء سوم تا نهم)؛ سلطان المتكلمين، (جزء سوم) ^(31).

13. حاشية اصول الكافى

احمد بن زين العابدين علوى عاملى(قرن 11ق)

تحقيق: سيد صادق اشكورى

حاشيه مختصرى بر اصول الكافى با عناوين «قال ـ اقول» است . نويسنده در اين حاشيه بيشتر به جنبه‏ هاى ادبى و فلسفى مى ‏پردازد و به موضوعات ديگر، كمتر نظر دارد . توضيحات محشى بسيار مختصر بوده و فقط مواضعى را كه مهم بوده، حاشيه زده است، لذا از تكرار مكررات پرهيز نموده و بخش عمده‏اى از اصول الكافى را در بر دارد .

مؤلف: سيد احمد بن زين العابدين علوى عاملى اصفهانى، از دانشمندان و فقهاى سده يازدهم هجرى است كه اصلش به جبل عامل برمى ‏گردد و زاده اصفهان است. ايشان از شاگردان مرحوم شيخ بهايى و پسرخاله و داماد ميرداماد بود. علاوه بر جنبه نسبى كه با ميرداماد داشت، از شاگردان مبرّز او نيز بود و تعصب خاصى نسبت به وى داشت.

رويكرد: متن فلسفى صاحب كتاب سبب شده تا از ديدگاه فلسفى مشكلات مسائل حديثى را كه به نظر عاملى مى‏ رسيده، مطرح و گره ‏گشايى شود. مؤلف كوشيده تا مشكلى از مشكلات متن را تبيين كرده، به بهتر فهمى حديث كمک كند. چون عاملى كتاب شفاء و شرح اشارات را نزد ميرداماد و ملاصدرا خوانده بوده و آن اساتيد، گزيده آراى فلسفى خويش را در تعليقه بر الكافى و شرح اصول كافى بيان كرده‏اند. وقتى عاملى هم قصد تعليقه ‏نگارى بر اصول كافى را دارد، به طور مستقيم متأثر از آن دو بزرگوار است. علاوه بر آن‏كه آراى ميرداماد و ملا صدرا آخرين و كامل‏ترين آراى فلسفى آن دوران بوده، كه مرحوم عاملى نمى‏ توانسته مبلغ چندانى بر آن بيفزايد، و به نظر مى‏ رسد درصدد ابداع رأى جديدى در مقابل آنها نيز نبوده، بلكه آنچه فرا گرفته و به نظرش درست مى‏آمده، از آراى بزرگ‏ترين فلاسفه عصر خويش در اين كتاب منعكس كرده است. در شرح قبسات ميرداماد ـ كه عاملى به سال 1040ق نگاشته ـ نيز در واقع، شرح تأييدى بر آراى استادش ديده مى ‏شود. تعليقه الكافى نيز تعليقه ‏اى است با نگرش تأييدى بر آراى فلسفى ميرداماد و ملاصدرا در تعليق شرح الكافى شريف.

حدود: از آغاز خطبه الكافى تا پايان كتاب العشرة (ج 2، ص 672، ح 2).

نسخه‏ هاى خطی: مرعشى، شماره 2849، 1070 ق .

14. الحاشية على اصول الكافى

سيد بدرالدين بن احمد حسينى عاملى انصارى(قرن 11ق)

تحقيق: على فاضلى

مؤلف: بدر الدين بن احمد بن ادريس عاملى انصارى حسينى (زنده در 1060ق) از شاگردان شيخ بهايى است. شيخ او را با عبارات: سيدنا الاجل، الفاضل الزكىّ، الذكىّ الالمعى، ذى الفطنة النقّادة والفطرة الوقّاده والتحقيق الرائق والتدقيق الفائق، شمس سماء السيادة و... .

توصيف كرده است.

برخى از شاگردانش عبارت‏اند از خواجه على بن محمّد هاشم مشهدى، محمّد مؤمن بن شاه قاسم سبزوارى، سيد محمّد بن على موسوى عاملى و سيد مرتضى بن مصطفى تبريزى است.

و برخى از تأليفات او نيز حاشية على فروع الكافى، حاشية على المطول و شرح الاثنى عشرية الصومية است^(32).

شيخ حر عاملى⁽³³⁾ آن را حاشيه ‏اى لطيف بر اصول الكافى دانسته و افندى⁽³⁴⁾درباره آن گفته است : كتابى مختصر  است كه تا باب السعادة والشقاوت كتاب التوحيد را در بردارد . گرد آوردنده اين كتاب سيد محمّد تقى موسوى (م 1094ق) گفته است كه آن را از هوامش نسخه‏ اى از اصول الكافى جمع‏ آورى نموده و تدوين نموده‏ ام . در اين حاشيه ـ كه تمامى اصول الكافى را در برگرفته است ـ با عناوين «قوله ـ قوله»، نكاتى به عنوان شرح مطالب كتاب بيان شده است .

حدود: از آغاز خطبه الكافى تا اوايل كتاب العشرة، ج 1، ص 672، ح 2.

رويكرد: بيشتر عنايت مؤلف به مباحث ادبى و لغوى است.

نسخه‏هاى خطی: مرعشى، شماره 1 / 2849، 1094 ق، 136 برگ؛ اصفهان، كتابخانه سيد محمّد على روضاتى .

1. الذريعة ، ج 13، ص 5 و ج 14، ص 27 ؛ التراث العربى ، ج 3، ص 223؛ الكلينى والكافى ، ص 162؛ فهرستگان، ج 4، ص 163.

2. ر.ك: الذريعة، ج 6، ص 145؛ و ج 14، ص 27؛ و ج 15، ص 4، ش 17.

3. ر.ك: أعيان الشيعة، ج 6، ص 356؛ كشف الحجب والأستار، ص 348، ش 1942.

4. ر.ك: الذريعة، ج 6، ص 78، ش 404؛ أعيان الشيعة، ج 6، ص 356.

5. رياض العلماء، ج 2، ص 265.

6. الذريعة ، ج 14، ص 27 و ج 15، ص 4 ؛ رضوى، ج 14، ص 319 ـ 335، ش 597 ـ 632 ؛ مشار فارسى ، ج 3، ص3369؛ الكلينى والكافى ، ص 162 و 172؛ فهرستگان، ج 4، ص 481.

7. مجلس، ج 17، ص 231.

8. طبقات أعلام الشيعة، ج 5، ص 226.

9. الذريعة، ج 13، ص 96 و ج 14، ص 28، ش 1588.

10. الذريعة ، ج 13، ص 380.

11. مرآة الأحوال ، ج 1 ، ص 106 .

12. أعيان الشيعة ، ج 10 ، ص 234 .

13. الذريعة ، ج 22 ، ص 436 ، ش 7773 ؛ الكرام البررة ، ج 1 ، ص 162 ؛ الكواكب المنتثرة ، ص 806 .

14. الكافي، ج 1، ص 91، ح 1.

15. فهرست كتاب‏هاى چاپى فارسى ، ج 4 ، ص 540 .

16. فهرست نسخه‏ هاى خطّى كتاب‏خانه مسجد اعظم قم ، ص 428 .

17. الذريعة ، ج 6، ص 183، ش 997.

18. الذريعة ، ج 6، ص 183، ش 997.

19. الذريعة، ج 6، ص 184.

20. بحار الأنوار، ج 105، ص 77؛ خاتمة مستدرک الوسائل، ج 2، ص 176؛ اعيان الشيعة، ج 9، ص 271؛ جامع الرواة، ج 2، ص 279؛ طبقات اعلام الشيعة، ج 5، ص 226؛ آتشكده آذر، ص 278.

21. الذريعة ، ج 6 ، ص 84 ، ش 1001 و ج 13، ص 96، ش 307 و ج 14، ص 27.

22. معجم المؤلّفين، ج 9، ص 249؛ الذريعة، ج 3، ص 127؛ مصفى المقال، ص 150.

23. مصفى المقال، ص 150.

24. الذريعة، ج 13، ص 296، ذيل ش 1083.

25. همان، ج 10، ص 113.

26. الذريعة، ج 3، ص 127 و ج 6 ، ص 182 و ج 10، ص 113 و ج 13، ص 296 ؛ مصفى المقال، ص 150 ؛ التراث العربى، ج 1، ص 401؛ فهرستگان، ج 2، ص 459.

27. رياض العلماء، ج 4، ص 198؛ روضات الجنات، ج 4، ص 390؛ طبقات أعلام الشيعة، قرن 12ق، ص 545 ـ 546.

28. الذريعة ، ج 8، ص 79 و ج 13، ص 98 ؛ الشيخ الكلينى البغدادى وكتابه الكافى، ص 162 و 445.

29. التراث العربى، ج 2، ص337؛ الذريعة، ج 6 ، ص 181، ش 989 و ج 3، ص96؛ الكلينى والكافى، ص44.

30. ريحانة الأدب، ج 5، ص 188؛ رياض العارفين، ص 135.

31. الذريعة، ج25، ص 161، ش60؛ فهرستگان، ش7233.

32. امل الآمل، ج 1، ص 42؛ طبقات اعلام الشيعة، ج 5، ص 78؛ اعيان الشيعة، ج 3، ص 549.

33. امل الآمل، ج 1، ص 95.

34. تعليقات على الأمل الآمل، ص 40.